Οι «Εικόνες Κατοχής» του Βάσου Μαθιόπουλου, και το έγκλημα πολέμου με τις εκτελέσεις αμάχων στο χωριό Κοντομαρί Χανίων τον Ιούνιο του 1941

Πηγή: xyzcontagion.wordpress.com Posted by Κλέων Ι.

Πρόκειται για ένα βιβλίο/λεύκωμα με φωτογραφίες, ένα βιβλίο ορόσημο στο πεδίο της ιστοριογραφίας για την Κατοχή, που όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1980 στην Ελλάδα, από τις εκδόσεις ‘Μετόπη’, σημειώθηκε μια πραγματική έκρηξη.

Ο δημοσιογράφος, συγγραφέας και ερευνητής Βάσος Π. Μαθιόπουλος, ανταποκριτής ελληνικών ΜΜΕ (‘Βήμα’ και ‘Νέα’) στη Δυτική Ευρώπη, κατόρθωσε να αποκτήσει αρκετές σειρές φωτογραφιών από την περίοδο της γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα, από τα κρατικά Ομοσπονδιακά Αρχεία της Δυτικής Γερμανίας, τα BundesArchiv. Κάποιες από τις φωτογραφίες αυτές δημοσιεύτηκαν αρχικά στπ περιοδικό ‘Ταχυδρόμος‘, το 1980, και ήταν η πρώτη φορά που ο κόσμος μπορούσε να δει τι ακριβώς ήταν τα διαβόητα Τάγματα Ασφαλείας, και πως ήταν οι οπλίτες και οι αξιωματικοί τους, οι περιβόητοι Ράλληδες, αλλά και τι είδους επιχειρήσεις έκαναν, πάντοτε μαζί με τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής. Το βιβλίο είχε τίτλο ‘Εικόνες Κατοχής‘ και υπότιτλο ‘Φωτογραφικές μαρτυρίες από τα γερμανικά αρχεία για την ηρωική αντίσταση του ελληνκού λαού‘.

Το εξώφυλλο από την 3η έκδοση του βιβλίου, από τις εκδόσεις ‘Ερμής’, το 1990.

Για πρώτη φορά, έβλεπε το κοινό την σκηνή ενός εφήβου, του Βλάσση Αποστολάρη, κρεμασμένου σε ένα δέντρο σε κεντρικό δρόμο των Αμπελοκήπων της Αθήνας ή την σκηνή ενός άλλου νεαρού, σχεδόν παιδιού, επίσης να κρέμεται από ένα δέντρο νεκρός, και δίπλα του ο γερμανοτσολιάς να χαμογελάει στον φακό. Για πρώτη φορά, είδαν οι αναγνώστες τον διαβόητο Συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο και την συμμορία του, μαζί με Γερμανούς αξιωματικούς και οπλίτες, ασφαλώς, και από κοντά και ο παπάς του ΕΕΣ ή ‘Poulos Verband‘, και είδαν φωτογραφία του Πούλου να βγάζει λόγο «εναντίον του μπολσεβικισμού» σε ένα χωριό της Δυτικής Μακεδονίας, μάλλον στον Πελαργό.

Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν άμεση. Πολλοί έγραψαν στον ΔΟΛ και στον κ. Μαθιόπουλο για να δώσουν παραπάνω πληροφορίες για τις φωτογραφίες αυτές, μιας και στα αρχικά φιλμ δεν υπήρχαν λεζάντες ή άλλες πληροφορίες. Οι μόνες πληροφορίες ήταν η χρονολογία που πάρθηκαν οι φωτογραφίες (οι περισσότερες στο 1943 και κάποιες στο 1944) και το όνομα του φωτογράφου κάποιων από τις σειρές φωτογραφιών, κάποιος Μίλερ που υπηρετούσε στα Ες-Ες.

Ομως, με τη βοήθεια των απλών αναγνωστών, τα πράγματα γίνονταν ξεκάθαρα, τα πρόσωπα αποκτούσαν όνομα, και οι άθλιες βαρβαρότητες των ταγματαλητών ξεδιπλώνονταν μπροστά στα μάτια του ανυποψίαστου, έως τότε, αναγνωστικού κοινού.

Το ολοκαύτωμα στο χωριό Κοντομαρί Χανίων, καρέ-καρέ.

Δύο από τα συνολικά 12 υποκεφάλαια του βιβλίου έχουν τίτλο ‘Η εκτέλεση ενός χωριού, Μέρος Α’: Μαζεύουν τους ομήρους‘ και ‘Η εκτέλεση ενός χωριού, Μέρος Β’: Το φιλμ του τουφεκισμού‘. Πρόκειται για την ομαδική εκτέλεση των κατοίκων του χωριού Κοντομαρί Χανίων, στις 2 Ιουνίου 1941, σε αντίποινα, ουσιαστικά γιατί ο κρητικός λαός αντιστάθηκε στη Μάχη της Κρήτης, και οι επίλεκτοι αλεξιπτωτιστές του Χίτλερ είχαν τόσες απώλειες, ώστε δεν επαναλήφθηκε από τον Αξονα παρόμοιο εγχείρημα, δηλαδή της κατάληψης ενός τόπου μέσω αλεξιπτωτιστών.

Αυτές τις φωτογραφίες, τις οποίες τράβηξε ο Franz-Peter Weixler μπορείτε να δείτε στο κείμενο που ακολουθεί, στο τέλος της ανάρτησης. Πρόκειται για την καταγραφή αυτής της βαρβαρότητας, κυριολεκτικά καρέ-καρέ. Από την στιγμή που οι ντροπιασμένοι και διψασμένοι για εκδίκηση Ναζί μπαίνουν στο χωριό, μέχρι τη ‘χαριστική βολή‘ και το σκάψιμο των τάφων.

Δεν χρειάζονται σχόλια, οι εικόνες μιλάνε από μόνες τους.

Λίγα λόγια ακόμη για το βιβλίο.

Το βιβλίο εξαντλήθηκε αμέσως και κυκλοφόρησε και δεύτερη έκδοση, παρά το γεγονός της σχετικά υψηλής τιμής του, μιας που επρόκειτο για ιδιαιτέρως προσεγμένης έκδοσης, σχεδόν 300 σελίδων σε πολύ μεγάλο σχήμα (όσο μια εφημερίδα ταμπλόιντ, ίσως λίγο μεγαλύτερο). Εγινε ακόμη και σχετική συζήτηση στη Βουλή.

Η επόμενη έκδοση του βιβλίου έγινε το 1990 από τις εκδόσεις ‘Ερμής’, με διαφορετικό εξώφυλλο.

Και ερχόμαστε στο 2006, οπόταν η εμπορική διεύθυνση του ΔΟΛ αποφασίζει να αξιοποιήσει εμπορικά το υλικό αυτό ξανά, αλλά με έναν τρόπο που κανονικά θα έπρεπε να τους προκαλεί ντροπή.
Αρχικά το βιβλίο ‘μίκρυνε’ πολύ, σχεδόν στο μισό, και συνεπώς οι φωτογραφίες δεν φαίνονται καλά στο μάτι και ‘χάνουν’ πολύ.

Κατόπιν έκοψαν πάρα πολλά από τα συνοδευτικά κείμενα, τόσο από τα κείμενα του Βάσου Μαθιόπουλου, όσο και από τα κείμενα με τις επιστολές, παρατηρήσεις κ.ο.κ που είχαν δημοσιευτεί στις επόμενες εκδόσεις του βιβλίου.

Αυτή η απελπιστικά φτωχή έκδοση του βιβλίου τιμάται 10,00 ευρώα από τα γραφεία του ΔΟΛ.
Ομως, και αυτό είναι σημαντικό, χωρίς καμία εξήγηση απάλειψαν από το βιβλίο τα σημεία εκείνα που είχαν να κάνουν με το πιο ενδιαφέρον ίσως τμήμα του βιβλίου, τα Τάγματα Ασφαλείας. Εξαφάνισαν το σχετικό κεφάλαιο, μαζί με τα κείμενα, ασφαλώς, ενώ κάποιες πολύ λίγες φωτογραφίες τις έβαλαν σε άσχετα κεφάλαια, και μάλιστα σε μέγεθος γραμματόσημου. Ο ίδιος ο συγγραφέας δήλωσε άγνοια για όλα αυτά, ότι όλα δηλαδή έγιναν χωρίς να τον ενημερώσουν, και μάλιστα την στιγμή που ετοίμαζε κάποια κείμενα, μια  πολυσέλιδη αναδρομή του συγγραφέα στις ιστοριογραφικές επεξεργασίες της τελευταίας εικοσιπενταετίας, τα οποία προορίζονταν για την 4η έκδοση του βιβλίου, που μέχρι αυτήν την στιγμή (Φεβρουάριος 2011) δεν έχει πραγματοποιηθεί.

Το εξώφυλλο από την απελπιστική φτωχή και λογοκριμένη έκδοση του ΔΟΛ, του 2006, μια έκδοση που καλό είναι να αποφεύγουμε.

Με το θέμα ασχολήθηκε ο ‘Ιός‘ σε ένα κείμενό του με τίτλο ‘Η νέα γραμμή Μεταξά’ (‘Ελευθεροτυπία’, 11 Νοεμβρίου 2006), στο οποίο κείμενο επισημαίνονται διάφορες άλλες περιπτώσεις, ας πούμε, ‘τακτοποιημένων ιστορικών αναφορών’.

Το σχετικό τμήμα από την έρευνα του ‘Ιού’,

«Οι λογοκριμένες φωτογραφίες

Ο λόγος για τη μεταχείριση που επιφυλάχθηκε στο ιστορικό λεύκωμα «Εικόνες Κατοχής», με φωτογραφίες της περιόδου 1941-44 που ανακάλυψε στα γερμανικά αρχεία ο γνωστός δημοσιογράφος και συγγραφέας Βάσος Μαθιόπουλος. Η πρώτη δημοσίευση αυτού του υλικού είχε γίνει το 1980 σε συνέχειες στο περιοδικό «Ταχυδρόμος». Ακολούθησε το Μάιο της ίδιας χρονιάς η έκδοσή του σε βιβλίο με ίδιο κασέ από τις εκδόσεις «Μετόπη». Ταυτόχρονα παρουσιάστηκε σε εκθέσεις κι εκδηλώσεις στην Αθήνα, τα Χανιά, το Ηράκλειο, το Βόλο και τη Σουηδία. Το 1990 το βιβλίο επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις «Ερμής».

Με τον ίδιο ακριβώς τίτλο αλλά κάπως διαφορετική σελιδοποίηση οι «Εικόνες Κατοχής» διανεμήθηκαν το περασμένο Σάββατο από τα «Νέα» στην τέταρτη (και μαζικότερη, υποθέτουμε) επανέκδοσή τους. Μόνο που, τούτη τη φορά, το αόρατο ψαλίδι της λογοκρισίας έκανε το θαύμα του, εξαφανίζοντας (χωρίς την παραμικρή προειδοποίηση προς τον αναγνώστη) ακριβώς εκείνο το τμήμα του βιβλίου που είχε προκαλέσει αίσθηση το 1980!

Πρόκειται για το 12ο (και τελευταίο) κεφάλαιο της έκδοσης του 1980/1990, με τίτλο «Μια μέρα του 1944» και αντικείμενο τη δράση των ταγματασφαλιτών στο πλευρό της Βέρμαχτ (σ. 235-53). Το κεφάλαιο αυτό περιελάμβανε 27 συνολικά φωτογραφίες, οι 18 απ’ τις οποίες είχαν τραβηχτεί κατά τη διάρκεια μιας εκκαθαριστικής επιχείρησης («μπλόκο») στον Κάλαμο Αττικής, το Μάρτιο του 1944: περικύκλωση του χωριού, έρευνες στα σπίτια, συγκέντρωση των ανδρών στην πλατεία, ανακρίσεις των συλληφθέντων. Τέσσερις άλλες φωτογραφίες είχαν θέμα τον απαγχονισμό πέντε Αθηναίων από τους ταγματασφαλίτες στα Ιλίσια, το πρωί της 5ης Απριλίου 1944, σε μια τυπική επιχείρηση «αντιποίνων» της εποχής – ανάμεσά τους και η γνωστή φωτογραφία του γερμανοτσολιά που ποζάρει χαμογελαστός στο φακό, δίπλα στο αιωρούμενο πτώμα ενός από τα θύματά του. Οι υπόλοιπες φωτογραφίες απεικονίζουν τον συνταγματάρχη Πούλο να βγάζει λόγο σε χωριό της Κοζάνης κάτω από τη χιτλερική σημαία, έναν ένοπλο «εθελοντή» (με περιβραχιόνιο που συνδυάζει τη γαλανόλευκη, το σήμα της νίκης και τη σβάστικα), καθώς και στιγμές από τη συνεργασία των ταγματασφαλιτών με τους γερμανούς αξιωματικούς συνδέσμους τους. Τις φωτογραφίες συνοδεύει, όπως και στα υπόλοιπα κεφάλαια, ένα τρισέλιδο κείμενο του Βάσου Μαθιόπουλου σχετικό με τους λόγους δημιουργίας και το ρόλο των Ταγμάτων Ασφαλείας.

Οταν κυκλοφόρησε το βιβλίο, το κεφάλαιο αυτό ήταν που έκανε τη μεγαλύτερη αίσθηση. Γι’ αυτό, άλλωστε, είχε επιλεγεί -σαν «κράχτης»- ως το πρώτο δημοσίευμα της σειράς του «Ταχυδρόμου». Εκείνη την εποχή οι ταγματασφαλίτες αναγνωρίζονταν ακόμη σαν… αντιστασιακοί με βάση το χουντικό Ν.Δ. 179/69 – διάταγμα που οι μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις του Κωνταντίνου Καραμανλή (του παλαιότερου) και του Γεωργίου Ράλλη (γιου του κατοχικού πρωθυπουργού και ιδρυτή των Ταγμάτων Ασφαλείας) αρνούνταν πεισματικά να καταργήσουν.

Η σκανδαλώδης αυτή προνομιακή μεταχείριση των ένοπλων συνεργατών του κατακτητή αποτελούσε ένα από τα κλασικά επιχειρήματα με τα οποία η αντιπολίτευση της εποχής (από την Ενωση Κέντρου ώς την κομμουνιστική αριστερά) και η λεγόμενη τότε «φωτισμένη δεξιά» (με κύριο εκφραστή τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο) διεκδικούσαν την αναγνώριση (και) της εαμικής αντίστασης από την Πολιτεία.

Στη δεδομένη συγκυρία, οι επίμαχες φωτογραφίες λειτούργησαν ως ένα πρόσθετο -κι αδιάψευστο- τεκμήριο, όπως διαπιστώνουμε και από την σχετική συζήτηση στη Βουλή: «Πρόσφατα δημοσιεύθηκαν στον «Ταχυδρόμο» ανατριχιαστικές φωτογραφίες ανθρώπων που φαίνονται Ελληνες, με ελληνική στολή ή γερμανική στολή, να συλλαμβάνουν άλλους συνέλληνες ή να τους υποδεικνύουν στους Γερμανούς», διαβάζουμε λ.χ. σε ομιλία του Γιάννη Αλευρά, κατά τη συζήτηση επερώτησης του ΠΑΣΟΚ (14.4.1980). «Και ακόμα φωτογραφίες με φρικιαστικές κρεμάλες πατριωτών Ελλήνων, που υπήρξαν θύματα των ταγματασφαλιτών και των απάτριδων, τους οποίους η ελληνική Πολιτεία αναγνώρισε σαν πατριώτες και σαν εθνικώς αντισταθέντες πολίτες. Απεναντίας, εκείνους που πολέμησαν τους Γερμανούς και έκαναν πραγματικά Εθνική Αντίσταση η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας τούς αρνείται όχι μόνο την αναγνώριση, αλλά τους βάζει στην κοινή περιφρόνηση με την όλη στάση, τη διαγωγή και τη συμπεριφορά της». (Δύο βδομάδες νωρίτερα, τα ΜΑΤ είχαν τσακίσει στο ξύλο τους αντιστασιακούς που επιχειρούσαν να παρελάσουν στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου).

Κι όμως, αυτά ακριβώς τα ντοκουμέντα που χάρισαν στις «Εικόνες Κατοχής» τη φήμη τους κόπηκαν από την τωρινή έκδοση των «Νέων». Ενώ στα υπόλοιπα κεφάλαια του βιβλίου η νέα σελιδοποίηση συνοδεύθηκε από λελογισμένη περικοπή (συνήθως ομοειδών) φωτογραφιών, το κεφάλαιο «Μια μέρα του 1944» εξαφανίστηκε ολοσχερώς – τόσο το συνοδευτικό κείμενο του Βάσου Μαθιόπουλου όσο και 21 από τις 27 φωτογραφίες (77,8%). Μόλις 6 φωτογραφίες, οι πιο ανώδυνες, διασκορπίστηκαν σε μέγεθος γραμματοσήμου σε διάφορα μέρη του βιβλίου, ως ξεκάρφωτη εικονογράφηση άσχετων κειμένων. Μια από τις έξι αφορά τους απαγχονισμούς των Ιλισίων, η λεζάντα όμως δεν αναφέρει το παραμικρό για ταγματασφαλίτες…

Η λογοκριτική φύση αυτής της επιλογής είναι προφανέστατη, αν λάβουμε υπόψη ότι οι κομμένοι ταγματασφαλίτες -ενός μόνο από τα 12 κεφάλαια- αντιπροσωπεύουν το 45,7% των συνολικών περικοπών (21 από τις 46 φωτογραφίες που κόπηκαν από αρχικό σύνολο 245). Εξίσου επιλεκτικές φαίνεται πως υπήρξαν, άλλωστε, και οι σημαντικότερες απ’ τις υπόλοιπες περικοπές: το μόνο κεφάλαιο που περικόπηκε πάνω από το μέσο όρο είναι αυτό που απαθανατίζει την υπογραφή της συνθηκολόγησης απ’ τον Τσολάκογλου (6 από τις 17 φωτογραφίες, ή 35,3%), ενώ από τις μικρότερες φωτογραφικές ενότητες η μόνη που εξαφανίστηκε πλήρως στη νέα έκδοση αφορά το προσκύνημα του αρχηγού των SS και της Γκεστάπο, Χάινριχ Χίμλερ, στην Ακρόπολη (σ. 88-89 της έκδοσης του 1990). Αντίθετα, μηδενικές ή σχεδόν μηδενικές απώλειες υπέστησαν τα κεφάλαια τα σχετικά με το Ρούπελ (κεφ. 2), την είσοδο της Βέρμαχτ στην Πελοπόννησο (κεφ. 6), τη μάχη της Κρήτης (κεφ. 7) ή το συγκλονιστικό ντοκουμέντο της εκτέλεσης 25 κατοίκων του χωριού Κοντομάρι από τους γερμανούς αλεξιπτωτιστές (κεφ. 10-11). Το τελικό προϊόν είναι έτσι «εθνικά ορθό» και προπαντός ξαλαφρωμένο από τα φωτογραφικά πειστήρια της ένοπλης συνεργασίας και της ιδεολογικής διαπλοκής ενός τμήματος της κατοχικής ελληνικής κοινωνίας με τους χιτλερικούς κατακτητές.

Ο ανυποψίαστος αναγνώστης που ξεφυλλίζει το βιβλίο, έχοντας ακούσει κάτι από το θρύλο του, ουδόλως πληροφορείται αυτές τις αλλαγές. Απεναντίας, διαβεβαιώνεται για την αυθεντικότητα της αναπαραγωγής του μέσω μιας «σημείωσης», σύμφωνα με την οποία «»Τα Νέα» δημοσιεύουν τις λεζάντες και τα κείμενα του συγγραφέα όπως ακριβώς γράφτηκαν στην έκδοση του 1980» (σ. 7). Αναφορά στις περικοπές δεν υπάρχει ούτε στο μοναδικό νέο κείμενο, τον σύντομο πρόλογο που έγραψε γι’ αυτή την έκδοση ο Βάσος Μαθιόπουλος.

Επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά με το συγγραφέα, ζητώντας να πληροφορηθούμε τα κριτήρια αυτού του ακρωτηριασμού της ιστορικής έκδοσης. Μας διαβεβαίωσε ότι ο ίδιος δεν είχε την παραμικρή ανάμειξη σ’ αυτή την επιλογή κι ότι απλώς συναίνεσε στη συμφωνία του εκδότη του με τα «Νέα» για διανομή μιας συμπτυγμένης εκδοχής του αρχικού βιβλίου. Η αυθεντική μορφή των «Εικόνων Κατοχής», μας τόνισε, θα ξανακυκλοφορήσει στα τέλη Νοεμβρίου από τον «Ερμή», με 12σέλιδη καινούρια εισαγωγή του ίδιου. Σχετική αναφορά σ’ αυτή την «ετοιμαζόμενη τέταρτη έκδοση» υπάρχει και στον σύντομο πρόλογό του.

Εκεί ο Βάσος Μαθιόπουλος επισημαίνει ότι «ο χρόνος που πέρασε [από τη συγγραφή του βιβλίου] επιτρέπει, με τις σημαντικές έρευνες που μεσολάβησαν εδώ και στο εξωτερικό και τις μελέτες Ελλήνων και ξένων ερευνητών, μια βαθμιαία κριτική θεώρηση της δέσμης των φαινομένων που αποτελούν τον κορμό της Εθνικής Αντίστασης». Προσωπική του δε εκτίμηση για το εν λόγω φωτογραφικό υλικό είναι ότι «αποτελεί ουσιαστική συμβολή στην τεκμηρίωση συγκεκριμένων στόχων, ορισμένης χρονικής στιγμής σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές της Ελλάδας».

Ακολουθεί καρέ-καρέ, το έγκλημα πολέμου με τις εκτελέσεις αμάχων στο Κοντομαρί Χανίων, στις 2 Ιουνίου του 1941.

Αφού διαβάσετε το αρχείο αυτό, μην ξεχάσετε να περιηγηθείτε στο ‘Δίκτυο μαρτυρικών πόλεων και χωριών Ελλάδας’.

Οι φωτογραφίες μαζί με ένα συνοδευτικό κείμενο:

Γερμανικό Ομοσπονδιακό Αρχείο BundesArchive & Franz-Peter Weixler, Kοντομαρί Χανίων, 02 Ιουνίου 1941

[Γερμανικό Ομοσπονδιακό Αρχείο BundesArchive + Franz-Peter Weixler] - Kοντομαρί Χανίων - 02 Ιουνίου 1941 Η... by basilikimetatroulou147258

7:08 μ.μ.